I. Tâm lý giao dịch

1. Định nghĩa

Tâm lý giao dịch là cụm từ chỉ việc yếu tố cảm xúc tác động đến quyết định đầu tư trong giao dịch chứng khoán. Hai trạng thái tâm lý giao dịch thường được nhắc tới trên thị trường tài chính là “tham lam” và “sợ hãi”. Tâm lý giao dịch đôi khi khiến nhà đầu tư đưa ra quyết định không chính xác: cảm tính, nóng vội hoặc chậm trễ. Tuy nhiên, để giao dịch thành công thì nhà đầu tư cần kiểm soát tốt yếu tố này.

2. Đặc điểm

Nhà đầu tư mới thường nghĩ rằng chỉ cần có một hệ thống giao dịch tốt là có thể thành công trên thị trường. Như đã chia sẻ ở bài viết trước về Hệ thống giao dịch, không có Hệ thống giao dịch hoàn hảo, chỉ có hệ thống giao dịch phù hợp với điều kiện thị trường hay không.

Trên thực tế, thành công trong giao dịch chủ yếu phụ thuộc vào cách nhà đầu tư suy nghĩ và phản ứng với thị trường (tâm lý giao dịch). Tại sao Robot giao dịch thường cho hiệu quả tốt hơn so với người. Một phần lý do là vì Robot hoạt động theo nguyên tắc đã thiết lập sẵn và không chịu sự chi phối của cảm xúc – không có tâm lý giao dịch.

Điều đó cho thấy, sở hữu hệ thống và chiến lược giao dịch phù hợp rất quan trọng, nhưng chỉ là một phần của cuộc chơi. Chiến thắng được quyết định ở cách nhà đầu tư quản lý giao dịch và cảm xúc của mình một cách chính xác. Nếu không làm được hai điều này, nhà đầu tư sẽ không bao giờ thành công bền vững trên thị trường.

II. Những cảm xúc trong quá trình giao dịch

Dưới đây là những cảm xúc thường xuất hiện khi giao dịch:

1. Tham lam

Tham lam là cảm xúc khiến con người mong muốn có được nhiều hơn nhu cầu thực sự của mình. Đối với nhà đầu tư, tham lam khiến họ mong muốn có được nhiều lợi nhuận hơn hoặc làm giàu bằng giao dịch nhanh chóng hơn.

Biểu hiện của tham lam có thể kể đến đó là hiện tượng giao dịch quá nhiều (Overtrading) - giao dịch ngay cả khi không có tín hiệu giao dịch, giá đạt mục tiêu nhưng không chốt lợi nhuận, sử dụng đòn bẩy quá mức, hoặc giao dịch đuổi theo thị trường.

2. Sợ hãi

Cảm xúc sợ hãi của nhà đầu tư bắt nguồn chủ yếu từ nỗi sợ mất tiền. Cảm xúc này thường xuất hiện khi nhà đầu tư mới bắt đầu giao dịch và chưa nắm vững chiến lược giao dịch hiệu quả. Sợ hãi cũng có thể nảy sinh khi nhà đầu tư gặp phải một loạt giao dịch thua lỗ hoặc đã chịu một khoản lỗ lớn hơn mức họ có thể chịu đựng về mặt cảm xúc.

Biểu hiện của sợ hãi là không dám vào lệnh dù hệ thống giao dịch đã phát tín hiệu. Việc cắt lỗ sớm hay chốt lời sớm dù hệ thống giao dịch chưa phát tín hiệu cũng là một biểu hiện của  sợ hãi. Sợ hãi là một hạn chế rất lớn trong giao dịch chứng khoán vì nó có thể khiến nhà đầu tư bỏ lỡ cơ hội tốt.

3. Hưng phấn

Mặc dù hưng phấn thường là một cảm xúc tích cực nhưng nó cũng có thể gây ra thiệt hại lớn cho nhà đầu tư. Nhà đầu tư cần phải phân biệt rõ sự tự tin trong giao dịch và sự hưng phấn thái quá sau những lần thắng liên tiếp. Phải luôn nhớ rằng: Không có điều gì là chắc chắn và cảm xúc thái quá là kẻ thù của nhà đầu tư.

Biểu hiện của hưng phấn thái quá là nhà đầu tư giao dịch với khối lượng giao dịch lớn hơn bình thường vì nghĩ rằng “cùng lắm mất đi khoản lãi trước đó”. Điều này có nghĩa là nhà đầu tư đã vô tình chấp nhận mức rủi ro cao hơn. Nếu sau chuỗi thắng liên tiếp là chuỗi thua liên tiếp thì tài khoản hoàn toàn có khả năng trở lại trạng thái thua lỗ.

4. Tâm lý muốn trả thù thị trường

Các nhà đầu tư phát sinh cảm giác muốn “trả thù thị trường” khi thua lỗ vì một giao dịch “chắc chắn” lãi. Thực tế, không có điều gì “chắc chắn” trong giao dịch.

Biểu hiện của nhà đầu tư khi cay cú và muốn “trả thù thị trường” là không chấp nhận dừng lỗ khi thị trường đi ngược nhận định. Thay vào đó họ tiếp tục trung bình giá, gia tăng những vị thế ngược xu hướng. Họ thường lấy lý do “nhà tạo lập”… cố tình chơi xấu họ và cố chấp với quyết định giao dịch của mình. Tuy không phủ nhận việc trên thị trường có những dòng tiền lớn, dòng tiền tạo lập nhưng nhà đầu tư cần chấp nhận điều đó là một phần của cuộc chơi, một phần của thị trường. Thị trường đi theo hướng của dòng tiền lớn, dòng tiền tạo lập chứ không phải trong suy nghĩ “chắc chắn” của nhà đầu tư.

5. Nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO - Fear Of Missing Out)

FOMO trong giao dịch là nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội lớn trên thị trường và là vấn đề phổ biến của nhiều nhà đầu tư. FOMO có thể xuất hiện ở tất cả mọi người, từ các nhà đầu tư cá nhân cho đến các nhà đầu tư chuyên nghiệp. Thị trường có biến động mạnh thường tạo nên tâm lý FOMO. Nhà đầu tư thường phá vỡ kế hoạch giao dịch để vào lệnh vì lo sợ giá “chạy” mất. Nhìn chung, FOMO dễ khiến nhà đầu tư hành động một cách mù quáng, vào lệnh xong mới nhận ra không biết đặt dừng lỗ ở đâu và thường bị kẹt lệnh xấu nếu thị trường đảo ngược.

Trên đây là nhiều kiến thức cơ bản về tâm lý giao dịch. Trong phần II, chúng tôi sẽ hướng dẫn nhà đầu tư cải thiện và kiểm soát tâm lý giao dịch, vui lòng đọc tiếp tại đây.