I. Giới thiệu về margin

1. Giao dịch ký quỹ (margin) là gì?

Giao dịch mua ký quỹ chứng khoán (margin) là giao dịch mua chứng khoán của khách hàng có sử dụng tiền vay của CTCK. Để đặt lệnh mua chứng khoán ký quỹ, khách hàng phải ký quỹ một khoản tiền nhất định theo tỷ lệ do CTCK quy định. Các chứng khoán có trên tài khoản được sử dụng để đảm bảo cho nghĩa vụ trả nợ cho CTCK.

Ví dụ: Bạn có 50 triệu đồng. Nếu không sử dụng nợ vay, bạn chỉ có thể mua tối đa 50 triệu. Nhưng nếu sử dụng margin bằng cách vay CTCK thêm 50 triệu, sức mua của bạn được tăng lên thành 100 triệu. Khoản vay của bạn sẽ được đảm bảo bằng chính chứng khoán bạn đã mua.

Trong ví dụ này, cơ cấu tài sản của bạn sẽ là:

- Giá trị cổ phiếu (1)

100

- Nợ gốc margin (2)

50

- Tài sản ròng (3) = (1) - (2)

50

- Tỷ lệ ký quỹ margin (4) = (3)/(1)

50%

Sau 1 tháng, cổ phiếu của bạn tăng giá 10%, bỏ qua lãi vay margin phải trả, khi đó cơ cấu tài sản của bạn sẽ là:


Ngược lại, trong trường hợp không thuận lợi, giá cổ phiếu giảm 10%, bạn sẽ lỗ gấp đôi trường hợp không sử dụng đòn bẩy. Cơ cấu tài sản của bạn trong trường hợp này sẽ là: Lợi nhuận thực tế bạn thu được (thay đổi giá trị tài sản ròng) tương ứng là (60 – 50)/50 = 20%, gấp đôi trường hợp không sử dụng đòn bẩy (bằng khoản tăng 10% của cổ phiếu).

2. Tỷ lệ ký quỹ

Mỗi mã chứng khoán có tỷ lệ vay margin khác nhau. Tỷ lệ thông dụng thường thấy là 50% tổng giá trị danh mục. Tỷ lệ này còn được gọi là tỷ lệ ký quỹ ban đầu. Trong ví dụ trên, tỷ lệ ký quỹ margin thay đổi hàng ngày tùy theo biến động giá cổ phiếu dẫn đến thay đổi giá trị tài sản ròng. Tỷ lệ ký quỹ thực tế được xác định theo công thức:

Tỷ lệ ký quỹ càng giảm càng rủi ro. Để đảm bảo an toàn cho CTCK, CTCK thường yêu cầu nhà đầu tư đảm bảo một mức ký quỹ duy trì tối thiểu. Tỷ lệ thông dụng là 30%. Điều này có nghĩa là nếu chứng khoán giảm giá làm cho tỷ lệ ký quỹ thực tế nhỏ hơn 30%, CTCK sẽ yêu cầu bạn nộp thêm tiền để nâng tỷ lệ ký quỹ lên trên 30%.

Quay lại ví dụ ban đầu, khi cổ phiếu giảm 30%, tức giá trị chứng khoán còn lại là 70 triệu, tỷ lệ ký quỹ thực tế lúc này giảm xuống còn 29%, dưới mức ký quỹ duy trì 30%. Khi đó, CTCK có quyền yêu cầu bạn nộp thêm tiền để đảm bảo tỷ lệ ký quỹ duy trì. Trong trường hợp này, nhà đầu tư cần nộp thêm 1 triệu để nâng tỷ lệ ký quỹ thực tế lên mức 21/70 = 30%.

- Giá trị cổ phiếu (1)

70

- Nợ gốc margin (2)

50

- Tài sản ròng (3) = (1) - (2)

20

- Tỷ lệ ký quỹ margin (4) = (3)/(1)

29%

3. Phí margin

Cũng giống như mọi khoản vay, bạn sẽ phải trả một khoản lãi suất cho khoản vay margin mà CTCK cấp cho bạn. Lãi suất do các CTCK quy định theo từng thời kỳ.

4. Các chứng khoán nào được phép giao dịch ký quỹ

Danh sách các chứng khoán không đủ điều kiện giao dịch ký quỹ được Sở giao dịch Chứng khoán TP.HCM và Hà Nội công bố định kỳ. Lý do chứng khoán không đủ điều kiện niêm yết có thể bao gồm: (1) Thời gian niêm yết dưới 6 tháng, (2) Chứng khoán thuộc diện kiểm soát, (3) LNST âm, (4) Báo cáo tài chính không phải là ý kiến chấp nhận toàn phần của tổ chức kiểm toán, …

BSC cũng công bố danh sách các chứng khoán được phép giao dịch ký quỹ, tỷ lệ cho vay định kỳ hàng tháng trên website.

II. Rủi ro khi sử dụng margin 

1. Khuếch đại giá trị thua lỗ

Việc sử dụng đòn bẩy có thể gia tăng thiệt hại của nhà đầu tư theo mức độ sử dụng nợ vay. Bên cạnh việc lỗ theo tỷ lệ đòn bẩy đã được nhắc tới tại phần I.1, nhà đầu tư sẽ phải chịu thêm chi phí lãi vay với khoản nợ của mình tại công ty chứng khoán.

2. Bị động trong giao dịch

a. Bị gọi ký quỹ (margin call) và bán giải chấp (force sell) 

Khi giao dịch đang trong tình trạng thua lỗ và mức ký quỹ giảm xuống mức tối thiểu mà tổ chức tài chính nơi giữ tài khoản quy định, nhà đầu tư sẽ nhận được cuộc gọi ký quỹ (margin call). Sẽ có 2 trường hợp xảy ra để đưa tỷ lệ tiền vay/số vốn bỏ ra về mức quy định:

  • Các lệnh giao dịch của nhà đầu tư sẽ bị đóng bớt một cách tự động và bị yêu cầu bán một phần cổ phiếu đang nắm giữ (dừng lỗ tự động).
  • Nhà đầu tư sẽ được tư vấn khuyến nghị nạp thêm tiền.

Tệ hơn nữa, khi nhà đầu tư không thực hiện theo yêu cầu và giá cổ phiếu vẫn giảm (khó để xác định chính xác giá trị giảm, tuy nhiên thông thường sẽ ở mức khoảng 15 - 20% so với giá vốn), công ty chứng khoán sẽ phải thực hiện lệnh bán bắt buộc/giải chấp (force sell) để đưa tỷ lệ ký quỹ về mức an toàn.

b. Giảm tỷ lệ cho vay bất ngờ

Để quản lý rủi ro, một số trường hợp cổ phiếu sẽ bị hạ tỷ lệ cho vay ký quỹ khi có thông tin xấu. Lúc này, cổ phiếu sẽ buộc phải bán ra thị trường để đảm bảo tỷ trọng cho phép, cùng với việc thông tin xấu sẽ gây áp lực đến giá cổ phiếu, dẫn đến thiệt hại lớn cho nhà đầu tư.

Hình 1: Diễn biến giá cổ phiếu TNA

Ngày 26/12/2019, Công ty chứng khoán KIS Việt Nam đã đưa ra thông báo giảm margin đối với cổ phiếu TNA của CTCP Thương mại Xuất nhập khẩu Thiên Nam trong bối cảnh cổ phiếu này có 2 phiên giảm sàn và dư bán giá sàn hàng trăm nghìn đơn vị. Trước đó, cổ phiếu này đã có dấu hiệu tăng nóng lên gấp 2 lần chỉ trong hơn 1 tháng. Cùng với việc bị cắt margin tại Mirae Asset, hành động này của các công ty chứng khoán đã góp phần khiến giá trị cổ phiếu TNA giảm 19% chỉ trong 3 ngày giao dịch.

c. Rủi ro thanh khoản khi bị bán giải chấp

Đây là trường hợp xấu nhất có thể xảy ra khi sử dụng giao dịch margin, khi cổ phiếu bị bán tháo và giảm sàn liên tiếp với lượng dư bán lớn trong khi gần như không có khối lượng mua vào trong phiên. Tình trạng này sẽ gây nên thiệt hại nặng nề, thậm chí mất trắng tài khoản của các nhà đầu tư.

Hình 2: Diễn biến giá cổ phiếu FTM

 

CTCP Đầu tư và Phát triển Đức Quân (FTM) là một ví dụ rõ ràng cho rủi ro thanh khoản khi sử dụng margin. Giá cổ phiếu đã bốc hơi gần 90% trong vòng 1 tháng sau khi kết quả kinh doanh 6T2019 thua lỗ và bị loại khỏi danh sách cổ phiếu được cầm cố cho vay ký quỹ. Các phiên giao dịch trong giai đoạn giảm luôn ở trong tình trạng bên mua trắng bảng còn lượng dư bán giá sàn ở mức 4-5 triệu cổ phiếu.

III.  Sử dụng margin an toàn

Đối với nhiều nhà đầu tư, sử dụng đòn bẩy trong giao dịch chứng khoán có thể trở thành con dao hai lưỡi nếu kiểm soát rủi ro không hợp lí, dẫn đến nhiều trường hợp như đã nêu trong phần hai của bài viết. Như vậy, đối với các nhà đầu tư cá nhân, việc xác định được thời điểm và tỷ lệ phù hợp để sử dụng margin là rất quan trọng. Trước khi muốn sử dụng margin, nhà đầu tư nên trả lời được hai câu hỏi sau:

  • Điều kiện thị trường có phù hợp để sử dụng đòn bẩy hay không?
  • Chiến lược nào để sử dụng đòn bẩy an toàn?

1. Điều kiện thị trường

Nhà đầu tư cần xác định được xu hướng của thị trường trong thời điểm cân nhắc giải ngân. BSC phân loại vận động của thị trường thành 3 trường hợp chính như sau: thị trường giá lên, thị trường giá xuống và thị trường tích lũy. Sau đó, có thể phân loại thành 5 trường hợp nhỏ hơn như sau:

Như vậy, việc xác định xu hướng tăng giá và các tín hiệu đảo chiều, điều chỉnh của thị trường là rất quan trọng khi đưa ra các quyết định về sử dụng margin. Ví dụ, đối với thị trường giá lên, nhà đầu tư nên nhìn tới các chỉ báo về thanh khoản tăng cao, vận động tích cực của các bluechips và các tín hiệu vĩ mô tích cực. Đây sẽ là thời điểm phù hợp để mở vị thế và sử dụng đòn bẩy.

2. Chiến lược sử dụng đòn bẩy

Tỷ lệ đòn bẩy tối ưu mà nhà đầu tư có thể sử dụng sẽ phụ thuộc rất nhiều vào cổ phiếu được lựa chọn. Với rủi ro giá trị thua lỗ có thể bị khuếch đại lên nhiều lần, BSC khuyến nghị nhà đầu tư chỉ nên thực sự cân nhắc các cổ phiếu có yếu tố cơ bản tốt, với xu hướng phát triển lâu bền. Việc sử dụng tài khoản margin để theo đuổi các cổ phiếu hot, các cổ phiếu tăng sốc trong một giai đoạn thị trường lên giá sẽ mang lại rất nhiều rủi ro như đã đề cập ở trên với những cổ phiếu như FTM, TTB, TNA.

Với trading ngắn hạn, nhà đầu tư có thể tham khảo phương án giải ngân như sau:

  • Lần 1, mua cổ phiếu không sử dụng đòn bẩy nhằm mục đích thăm dò lợi nhuận và rủi ro;
  • Lần 2, sử dụng margin nếu ghi nhận lợi nhuận ở lần đầu tiên và điều kiện thị trường đi theo trường hợp 1 hoặc 3 ở phần trên;
  • Các lần tiếp theo có thể gia tăng vị thế bằng cách sử dụng margin trong khi vẫn đảm bảo rủi ro và tỷ lệ margin trong phạm vi chấp nhận được.

Ví dụ, với tình hình thị trường đang gặp rung lắc trong kênh giá 860-880 trong quá trình hồi phục về vùng giá trước lúc dịch, dư địa điều chỉnh và quay trở lại tích lũy đi ngang là khá lớn. Như vậy, nhà đầu tư có thể hạn chế sử dụng đòn bẩy trong giai đoạn này, và trong trường hợp sử dụng thì nên lựa chọn tỷ lệ thấp và chỉ giới hạn trong các mã cơ bản tốt.

3. Các lưu ý thêm

  • Chỉ nên sử dụng margin khi bạn là một người có kinh nghiệm lâu năm. Nhà đầu tư chưa có kinh nghiệm thì không nên sử dụng.
  • Chỉ sử dụng margin khi thị trường có dấu hiệu tăng trưởng rõ ràng. Thị trường ở giai đoạn đi ngang cũng không nên sử dụng margin.
  • Chỉ nên sử dung margin trong các giao dịch ngắn hạn. Nếu đầu tư lâu dài thì margin không phải một lựa chọn khôn ngoan.
  • Chỉ nên dùng margin khi đầu tư vào các cổ phiếu có tính thanh khoản tốt như Cổ phiếu cơ bản, cổ phiếu Bluechip. Với các cổ phiếu có lợi nhuận quá thấp thì không nên dùng margin.